ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

માનવ અને વન્યજીવો વચ્ચે સંઘર્ષ

માનવભક્ષી પ્રાણીઓને મારવાની કાર્યવાહી ચોક્સાઈભરી અને કાયદેસર હોવી જોઈએ, નહી કે નાટકિય અને ઘાતકી.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં, મહારાષ્ટ્રના રાલેગાંવના ગામડાઓમાં માનવભક્ષી વાઘના અહેવાલને પગલે વાઇલ્ડલાઇફ એક્ટિવિસ્ટો અને રાજ્ય સરકાર અને ગ્રામિણજનો વચ્ચે ઘર્ષણ જામ્યુ છે. વન વિભાગે બે બચ્ચાની મા વાઘણને ઠાર મારવાનો નિર્ણય લીધો ત્યારે એક્ટિવિસ્ટોએ સુપ્રિમ કોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા. કોર્ટે ગોળીબારી પર સ્ટે આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો.

રાજ્યનું વન વિભાગ વાઘણને પકડવામાં નિષ્ફળ જાય તો તેને ઠાર મારે એમ બની શકે છે. બિન-મનુષ્યની હત્યાનો મુદ્દામાં હંમેશાં અવિશ્વાસ અને દર્દ સમાયેલું હોય છે. એમાંય વાઘ જેવા જાણીતા પ્રાણી દ્વારા જાનહાનિ કે નુકસાનને મોટું જ માની લેવામાં આવે છે. વાઇલ્ડલાઇફ એક્ટિવિસ્ટોનું કહેવું છે કે ખાસ કરીને વાઘ જેવું પ્રાણી માણસને મારીને ખાતુ હોય એવી ઘટના ભાગ્યે જ બનતી હોવાથી પ્રાણી માણસ-ખાઉ છે કે નહી તે નક્કી કરવું ખુબ અઘરૂ છે. બીજી તરફ ખતરનાક પ્રાણીઓની નજીક રહેવાના કારણે સ્થાનિક લોકોને તેનો ભારે ભય લાગતો હોય છે.

આમ, આવી ઘટનામાં કોણ જવાબદાર છે એનો જવાબ આપવા કરતા કઈ પરિસ્થિતિ જવાબદાર છે તેના જવાબો મેળવવાની જરૂર છે. આ કેસમાં જેમણે સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો તે એક્ટિવિસ્ટોની જેમ જે લોકો જંગલી જાનવરો માટે "અવાજ" બનવા માંગે છે તેઓ ઘણી વાર કહે છે કે આવી સ્થિતિમાં પ્રાણીને દોષ નહીં આપતા, ખરા દોષિતો માનવીય દબાણ અને માનવીય ખલેલ છે. રણથંભોરમાં ઉસ્તાદ નામના વાઘ માટે પણ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં આવી જ એક અરજી કરવામાં આવી હતી, જેમાં માનવભક્ષી હોવાના આરોપસર ઉસ્તાદને પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં પુરી દેવાયો હતો. માનવવધ માટે પ્રાણી દોષી છે કે નહીં તે જાણી શકાતું નથી એટલે સુપ્રીમ કોર્ટનો આ બાબતમાં દખલ નહીં કરવાનો નિર્ણય ઘાતકી નિવડે છે. આનો નિર્ણય માત્ર વન વિભાગની આગેવાની હેઠળની સ્વતંત્ર અને અધિકૃત પ્રક્રિયા પર છોડી દેવાય છે.

વાઘ અને ચિત્તા જેવા હત્યારાઓને ઓળખવાની પ્રક્રિયા ઘણી વખત અયોગ્ય કાર્યવાહીથી ભરેલી હોય છે. હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડમાં અગાઉના પ્રસંગોએ "માનવભક્ષી" ચિત્તાને ઠાર મારવામાં આવ્યા હતા, કોઈ નિર્ણાયક ઓળખ પ્રક્રિયા વગર જ. દરેક ચિત્તા અથવા વાઘની વિશિષ્ટ જગ્યા અથવા પટ્ટીની પેટર્ન હોય છે; વાઘ માનવભક્ષી છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે તેને રૂબરૂ જોઈને કે કેમેરાઓમાં તસ્વીરો ઝડપીને હકારાત્મક રીતે ઓળખવાની જરૂર છે. માનવભક્ષીની ઓળખ માટે નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટીની માર્ગદર્શિકા સ્પષ્ટ કરે છે કે જો વાઘ એક "માનવભક્ષી" અથવા "માણસ-ખાઉં" હોય તો પ્રાથમિકપણે તેને માનવભક્ષી કે મારણની શ્રેણીમાં નહી નાખતા અકસ્માતની શ્રેણીમાં નાખવામાં આવે.

ફરીથી, માનવભક્ષી સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરવામાં આવે છે તેના સંબંધમાં અનૈતિક વ્યવહાર પ્રકાશમાં આવે છે. વાઇલ્ડલાઇફ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, 1972 મુજબ શિકાર ગેરકાયદેસર છે. સંરક્ષિત જંગલી પ્રાણીઓને ચીફ વાઇલ્ડલાઇફ વાર્ડનની મંજુરીના આધારે મારી શકાય છે અને તે પણ ફક્ત તે માનવ જીવન માટે જોખમી બન્યુ હોય ત્યારે જ. જ્યારે માનવ ભક્ષણની આદત પડી ગઈ હોય તેવા પ્રાણીઓને કાયદેસર રીતે દૂર કરવામાં અથવા મારવાની જરૂર છે. તેની કાર્યવાહી ચોક્કસ, સર્જિકલ અને સરકાર સંચાલિત હોવી જોઈએ, નાટકિય અને ઘાતકિય નહી. શૂટરના ખભા પર મૃત પ્રાણીની તસવીરો, અથવા બંદૂકનું નાળચુ તેના પગ પર હોય તેવા ફોટાને "સમસ્યારૂપ પ્રાણીઓ"ને ઠાર મારવા રૂપે ફેલાવવામાં આવે છે. આવી તસ્વીરો પેઇડ શિકારના મૂલ્યોનું દુષણ જન્માવે છે, જે કાયદાકીય સંરક્ષણ નીતિ સાથે આધુનિક સરકારના લાંબા ગાળાના ઉકેલો તરફ કામ કરવાને બદલે વેરની વસુલાતનો ભ્રમ પેદા કરે છે. આ બદલાવના અનુસંધાને, ઉત્તરાખંડ હાઇકોર્ટના ડિસેમ્બર 2016ના ચુકાદાએ પ્રિન્ટ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિયામાં જંગલી પ્રાણીઓના મૃતદેહના પ્રદર્શનને સ્પષ્ટપણે પ્રતિબંધિત કર્યો હતો.

માનવભક્ષીની સમસ્યા મુદ્દે ઠરાવ અંગેની સમિક્ષા પ્રાણી અધિકારોને બદલે વન્યજીવન સંરક્ષણ સાથે સંબંધિત હોવી જોઈએ. સંરક્ષણ પ્રજાતિઓના સાતત્યને જુએ છે અને લોકોના સહકાર વિના તે કરી શકાતું નથી. સારી સંરક્ષણ કામગીરી એ છે કે જે તે બહાર કરતા એન્થ્રોપોસેનની અંદર અસ્તિત્વ ધરાવે છે. બીજી બાજુ પ્રાણી અધિકાર, તેના પ્રમાણને ધ્યાનમાં લીધા વગર, વ્યક્તિગત પ્રાણીઓના કલ્યાણ સાથે સંબંધ ધરાવે છે. તેથી માનવભક્ષણના આદતીને જીવંત રાખવામાં આવે તેમ કહેવું અસ્થાને છે. માનવ-પ્રાણી સહઅસ્તિત્વ લોકપ્રિયતા કે પ્રાણી અધિકારો બેમાંથી એકય દ્વારા મેળવી શકાતું નથી.

ઘર્ષણ માટે દોષિત કોણ છે તેનો ઉકેલ લાવવા માટે, આપણે માનવ-વન્યજીવન વિવાદના વાહકોને અને કોણ અસહિષ્ણુતા પેદા કરે છે તે સમજવાની જરૂર છે. ગરીબ પાસે કોઈ સહાય વિના સંરક્ષણ માટે મૂલ્ય ચૂકવવાની અપેક્ષા રાખી શકાતી નથી. વળી, માનવ-વન્યજીવન ઘર્ષણ અન્ય તણાવનું રૂપાંતરણ હોઈ શકે છે. લોકોની હતાશાનો શિકાર પ્રાણી બની શકે છે.

આનો એકમાત્ર જવાબ અસરકારક ઉકેલોની ઝંખતું મજબુત ફિલ્ડવર્ક છે. પાક અને પશુધન વીમા સ્કીમને સાનુકુળ અને કાર્યક્ષમ બનાવવાની જરૂર છે. તેમજ જંગલી પ્રાણી સાથેના અવ્યવહારૂ વર્તનને વ્યાપક રીતે દુર કરવાની જરૂર છે. વન વિભાગને નિષ્પક્ષ, ઝડપી, અને સુસંગત રીતે ઘર્ષણના કેસની તપાસ કરવાની જરૂર છે. અતિશયોક્તિને કોઈપણ કિંમતે ટાળવી રહી. આ માટે સ્થળ અથવા આવાસ કે પશુધનની સુરક્ષા માટે અન્ય સમસ્યાઓ તરફની સંવેદનશીલ બનવાની જરૂર છે. જંગલી વિસ્તારોમાં માનવીય દબાણ વધવાથી હવે સ્થળ-આ

Back to Top