ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

વ્યાપક હિન્દુત્વ લોકહિતમાં છે?

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘનો એક વ્યાપક હિન્દુત્વનો દાવો વાસ્તવિક કરતાં ક્ષણિક વધુ છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

લોકસભાની ચૂંટણીના ભણકારા વાગી રહ્યા છે ત્યારે વિવિધ રાજકીય દળો જીતના સમિકરણ રચવા માટે રાજકીય રીતે પોતાનું સ્થાન નક્કી કરે છે કે સ્થાનફેરના ગણિત માંડે છે. તે પણ રસપ્રદ છે કે લોકહિતની  ધારણાને આધારે સ્થાન નક્કી કરવું અને સ્થાનફેર કરવો એ એકબીજા પર આધારિત છે. ઉદાહરણ તરીકે, વિરોધ પક્ષો એવું કહેતા હોય છે કે તે એકબીજા સાથે પોઝિશન લેવા માટે અને લોકશાહી, બિનસાંપ્રદાયિકતા અને ભયથી મુક્તિ અપાવવા જેવા મુદ્દાઓ પ્રત્યે કટિબદ્ધ છે. બીજી બાજુ, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા અને ભાજપ જાહેર જનતાને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે હિન્દુત્વમાં એકમાત્ર સાર્વત્રિક સુખાકારી સમાયેલી છે. જો કે, સંઘ પરિવારના વડાના આ ગણતરીપૂર્વકના "સર્વસમાવેશક"ના પ્રયાસથી તેમના આત્મવિશ્વાસમાં વધારો થયો છે અને એય પાછો સમાનતાવાદની ખાતરી વિના.

તેમનો આ પ્રયાસ બંને, એક ભાષણ શ્રેણીમાં અને નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહની "કોંગ્રેસમુક્ત ભારત"ના સૂત્રને ફરી ગોઠવવાના ભાગ રૂપે જોઈ શકાય છે. વધુમાં, વર્તમાન સરકારની નીતિઓ સામે વ્યાપક જાહેર અસંતોષના પરિણામે આરએસએસની અનુકૂળ મુદ્રા પણ જોઈ શકાય છે. હિન્દુત્વમાં વિસ્તૃત અર્થ શોધવા પાછળ રાજકીય શક્તિ પર નિયંત્રણ જાળવવાની જરૂરિયાત સમાયેલી છે. રાજકીય શક્તિમાં આરએસએસને "રુચિ નથી" એવું બતાવવા માટેની આ એક રક્ષણાત્મક યોજના છે. તેથી રક્ષણાત્મક સ્થિતિમાં હિન્દુત્વના એજન્ડાને આગળ ધપાવવાની રાજકીય ઇચ્છા પ્રગટ કરે છે. ચૂંટણીની ભાષામાં કહીએ તો તેનો મતલબ એ થાય કે જાહેર જનતા સામે આરએસએસનો નમ્ર ચહેરો રજુ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

જોકે અહી વધુ ગંભીર વાત એ છે કે અહી આપણે વ્યાપક જનહિત પર હિન્દુત્વની આંતરિક સામગ્રી વિશેના મૂળભૂત પ્રશ્નો ઉઠાવવાની જરૂર છે. તે એક ખોખલો દાવો છે કારણ કે તે એકાએક સમાધાન ન નિકળે તેવા સામાજિક-આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક વિરોધાભાસમાંથી આવ્યો છે અને વર્ચસ્વના માળખાંમાંથી ઉદભવ્યો છે. આરએસએસના વડા દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવાઓ હિંદુત્વને વૈશ્વિક સ્તરે સ્વીકાર્ય વિકલ્પ બનાવવા સીધી દિશાની ઉડાન છે. જો કે, આવા વિરોધાભાસથી ચિહ્નિત જમીન પર વાટાઘાટ ચાલી રહી છે. એક તરફ આરએસએસ પ્રમુખે "વ્યાપક હિન્દુત્વ" ના ટર્મિનલ પોઇન્ટ પર દોટ મુકી છે ત્યારે બીજી તરફ અત્યારે પ્રવર્તતી કેટલીક નબળાઈઓ જેમકે અસમાનતા, અન્યાય, અપમાન અને બંધનના અસ્તિત્વનો ગંભીરતાપૂર્વક સ્વીકાર કરવાની જરૂરિયાતની અવગણના કરવામાં આવે છે. આથી, વ્યાપક હિન્દુત્વ સહિતના એકેપક્ષીય દાવા પ્રત્યેની ઉદાર ભાવના પણ દગો કરે છે, કેમ કે તેમાં આત્મ-આત્મનિરીક્ષણમાં કરવા માટે અટકીને જાતને કેટલાક સવાલો કરવાના સામાન્ય પ્રોટોકોલનું પાલન કરવામાં આવતું નથી. ઉદાહરણ તરીકે, તેમની કેટલી સંસ્થાઓએ આ આત્મનિરિક્ષણના ભાગ રુપે જાતિ, વર્ણ અને સાંપ્રદાયિક હિંસાને અટકાવવામાં ફાળો આપ્યો છે. આ કવાયતના ભાગ રૂપે, આરએસએસ આંતર-જાતિના લગ્નને પ્રોત્સાહન આપે છે એમ કહીને આરએસએસના દાવાને સમર્થન આપનારાઓએ જોવું રહ્યુ કે આંતર જ્ઞાતિ લગ્ન માટે તેમની અસહિષ્ણુતા કેટલી હદની છે. તેવી જ રીતે, એવી અપેક્ષા રાખવી રહી કે સંસ્થાના વડાએ "ઇન્ક્રેડિબલ ઇન્ડિયા"ની કલ્પનાની પ્રશંસા કરતા પહેલા બહિષ્કૃત ભારતની ટીકા કરવાને પ્રાધાન્યતા આપવી જોઈએ. આ સંદર્ભમાં, પુરસ્કૃત ભારતના વિચારને મહત્વ આપીને બહિષ્કૃત ભારતના અસ્તિત્વને અવગણવાની કિંમત ચુકવીને મુખ્ય પ્રવાહના રાષ્ટ્રવાદી પર પ્રભાવ પાડવા સામે આપણે જ્યોતિરાવ ફૂલે અને બી.આર. આંબેડકર દ્વારા કરવામાં આવેલા અથાક પ્રયાસોને યાદ કરવા જોઈએ. હિન્દુત્વને વ્યાપક બનાવવાના દાવાઓમાં આત્મવિશ્વાસનું વલણ આત્મ-આત્મનિરીક્ષણ માટે આવશ્યક નૈતિકબળને ઘટાડે છે.

વિરોધને ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર જણાય તો પણ આત્મનિરિક્ષણ એ નૈતિક તેમજ સામાજીક રીતે જરૂરી પડકાર છે. આ પડકારોમાં, સામાન્ય પ્રયત્નો દ્વારા, લોકશાહી અને ગૌરવ માટે ભારતીય પ્રજાસત્તાકને સલામત બનાવવાની એક સક્ષમ વૈકલ્પિક એજન્ડા પુરો પાડવાનો પડકાર પણ સમાયેલો છે.

આમ, વિરોધમાં સૌહાર્દ કેળવવા એ ઇચ્છિત વિચાર નથી કે નથી તે અલંકારિક, તેનાથી વિપરીત તે એક અઘરો પડકાર છે. એ કિસ્સામાં, વિપક્ષોએ અસંતોષ પ્રગટ કરવા વૈકલ્પિક નીતિઓ અને કાર્યક્રમો રજુ કરવાની આવશ્યકતા છે. આ પ્રકારના વિકલ્પમાં સામાજિક સમાવેશ અને સ્થિરતાની પ્રતિબદ્ધતા સાથે વ્યાપક જનના આજીવિકાના મુદ્દાઓને પણ સંબોધવા જરૂરી છે. આવા પ્રોગ્રામની ગેરહાજરી રાજકીય હરીફાઈનો અવકાશ સર્જે છે અને વિપક્ષ પ્રત્યે લોકોની અશ્રદ્ધાને બળ આપે છે. આપણે બધા જાણીએ છીએ કે, ખાસ કરીને વ્યવહારૂ રાજકારણના ક્ષેત્રમાં સંશયવાદથી ભાજપ જેવા પક્ષને ગંભીર દાવેદાર બની રહેવાની તક આપે છે.

હાલના શાસન સામે લોકશાહી મૂલ્યોના ધોવાણ સામેનું ખાલી રુદન કે અતિશયોક્તિપુર્વક તેને ફાશીવાદ કહેવામાં આવે છે, માત્ર એમ કરવાથી લોકશાહીનું રક્ષણ નહી થાય. લોકોને પોતાના ભવિષ્યને આકાર આપવા માટે સક્રિય અને નિર્ણાયક ભૂમિકા માટે શંકાસ્પદતાથી દૂર રહેવાના સંદર્ભમાં જનતાની નિયમિત રાજકિય દ્રષ્ટિ કેળવવાની આવશ્યકતા રહેશે. લોકોનું ભવિષ્ય નિઃશંકપણે આજીવિકા, જીવનની ગુણવત્તા અને એક પ્રતિષ્ઠિત અને માનવીય સમાજનું નિર્માણ કરવાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓની ગતિ સાથે જોડાયેલું છે. દલિત-આદિવાસી મહિલા સંસ્થાઓ, ડાબેરી પક્ષો, લોક સંસ્થાઓ અને લોક ચળવળો, આ ક્ષણે છૂટીછવાઈ ગતિવિધિઓ સર્જે છે, પણ મુખ્ય પ્રવાહના વિરોધ પક્ષોની કલ્પના અને પ્રવૃત્તિઓમાં ગેરહાજર હોવાનું જણાય છે. આ ગેરહાજરી જ વિપક્ષમાં વિક્ષેપનું મુખ્ય કારણ બની રહેવાની સંભાવના જણાય છે.

Back to Top